De wereldwijde voedselketen is in grote mate afhankelijk van bestuiving door insecten, een ecologisch proces dat vaak als vanzelfsprekend wordt beschouwd. Zonder de onophoudelijke arbeid van bijen, zweefvliegen, vlinders en andere bestuivers zou het aanbod aan groenten, fruit en noten in de supermarkt drastisch krimpen. Deze natuurlijke dienstverlening vormt de stille motor achter de wereldwijde landbouwproductie.
De economische en ecologische waarde van bestuiving door insecten
De bijdrage van insecten aan de menselijke voedselvoorziening is enorm. Volgens onderzoek van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) is ongeveer 75 procent van de wereldwijde voedselgewassen voor menselijke consumptie in enige mate afhankelijk van bestuiving. Dit betreft niet alleen de opbrengst, maar ook de kwaliteit van het eindproduct. Appels, aardbeien, koffiebonen en amandelen zijn voorbeelden van gewassen die zonder de actieve tussenkomst van insecten niet of nauwelijks commercieel rendabel zouden zijn.
De economische waarde van deze ecosysteemdienst wordt wereldwijd geschat op honderden miljarden euro’s per jaar. Het gaat hierbij niet alleen om de verkoopwaarde van de gewassen, maar ook om het voorkomen van enorme investeringen in kunstmatige bestuivingstechnieken. Het onderliggende principe is dat een gezond ecosysteem met een hoge biodiversiteit zorgt voor een robuuste natuurlijke bestuiving. Meer informatie over de samenhang tussen deze complexe systemen vind je in ons artikel over Biodiversiteit behouden: waarom soortenrijkdom cruciaal is.
De relatie tussen bijen en biodiversiteit
De rol van bijen binnen de biodiversiteit is uniek. Er bestaan wereldwijd meer dan 20.000 bijensoorten, waarvan de honingbij slechts een fractie vormt. De meeste bestuiving in de natuur en in de landbouw wordt uitgevoerd door wilde bijen, zoals solitaire bijen en hommels. Deze soorten zijn vaak beter aangepast aan specifieke lokale planten dan de gedomesticeerde honingbij.
Een hoge graad van bijen en biodiversiteit is essentieel voor de veerkracht van het landschap. Wanneer een landbouwgebied enkel afhankelijk is van één of twee soorten bestuivers, ontstaat er een kwetsbaar systeem. Als door ziekte of klimatologische omstandigheden die specifieke soort wegvalt, komt de opbrengst van de boer direct in gevaar. Diversiteit in bestuivers zorgt voor een spreiding van risico’s: verschillende soorten zijn op verschillende tijdstippen in het seizoen actief en bestuiven verschillende soorten gewassen.
Het groeiende probleem van insectensterfte
De mondiale insectensterfte vormt een direct risico voor de mondiale voedselzekerheid. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat populaties van veel insectensoorten de afgelopen decennia in omvang en diversiteit zijn afgenomen. De oorzaken hiervoor zijn meervoudig en versterken elkaar vaak.
De belangrijkste factoren zijn:
- Verlies van leefgebied door intensieve landbouw, verstedelijking en versnippering van natuurgebieden.
- Het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen, zoals neonicotinoïden, die schadelijk zijn voor het zenuwstelsel van bijen.
- Klimaatverandering, waardoor de synchronisatie tussen de bloeitijd van planten en de actieve periode van insecten verstoord raakt.
- Verspreiding van invasieve parasieten en ziekten die vooral honingbijenpopulaties treffen.
Het Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) heeft in uitgebreide rapportages aangetoond dat het tempo van deze achteruitgang de stabiliteit van de voedselketen bedreigt. Wanneer de bestuivingsdruk afneemt, dalen de opbrengsten van kwalitatief hoogwaardige gewassen, wat op zijn beurt de voedselzekerheid onder druk zet.
Voedselzekerheid en de noodzaak voor actie
Voedselzekerheid is meer dan alleen de beschikbaarheid van calorieën; het gaat om de beschikbaarheid van voedzame, diverse voeding. Juist de gewassen die rijk zijn aan micronutriënten – zoals fruit, groenten en zaden – zijn het meest afhankelijk van bestuivers. Een afname in bestuiving leidt onvermijdelijk tot een verschuiving in het wereldwijde dieet. Zonder effectieve bestuivers worden deze gezonde producten schaarser en duurder, wat directe gevolgen heeft voor de volksgezondheid in zowel ontwikkelde als opkomende economieën.
Om de sector te beschermen, is een transitie naar natuurinclusieve landbouw noodzakelijk. Dit betekent het creëren van bloemrijke randen, het verminderen van pesticidengebruik en het behouden van nestgelegenheid voor wilde bijen in de directe nabijheid van akkers. Het is een investering in natuurlijk kapitaal die zichzelf terugbetaalt in stabielere oogsten.
Veelgestelde vragen
Wat gebeurt er als alle bijen zouden uitsterven?
Het uitsterven van alle bijen zou niet betekenen dat alle voedselproductie stopt, maar wel dat de beschikbaarheid van een breed scala aan groenten, fruit en noten dramatisch afneemt. De landbouw zou moeten overschakelen op gewassen die windbestuiving gebruiken, zoals granen, wat de diversiteit en voedingswaarde van het dieet wereldwijd zou beperken.
Is de honingbij de belangrijkste bestuiver?
Hoewel de honingbij commercieel de meest ingezette bestuiver is vanwege de verplaatsbare kasten, zijn wilde bijen, hommels en zweefvliegen vaak veel efficiëntere bestuivers voor specifieke planten. Een gezond ecosysteem kan niet uitsluitend op honingbijen vertrouwen; voor een optimale opbrengst is een grote diversiteit aan wilde insecten nodig.
Hoe kan ik zelf bijdragen aan het behoud van bestuivers?
Individuen kunnen een aanzienlijk verschil maken door de tuin of het balkon in te richten met inheemse, bloeiende planten die gedurende het hele groeiseizoen voedsel bieden. Daarnaast helpt het vermijden van chemische bestrijdingsmiddelen en het aanbieden van nestgelegenheid, zoals bijenhotels of stukjes zandige grond, de lokale populaties aanzienlijk.
Waarom is insectensterfte een mondiaal probleem?
Insectensterfte is niet beperkt tot één regio, maar vindt wereldwijd plaats door gestandaardiseerde landbouwpraktijken en klimaatfactoren. Omdat onze voedselketen internationaal verbonden is via handel, heeft een tekort aan bestuivers in de ene regio directe invloed op de prijzen en beschikbaarheid in andere delen van de wereld.